Bilans majątkowy jako jedno z podstawowych sprawozdań finansowych, przedstawia stan   majątkowy  gospodarstwa w określonym dniu. Bilans majątkowy jest  zestawieniem dwustronnym. Lewą część stanowią aktywa, a prawą pasywa. Aktywa są  to rzeczowe środki produkcji będące w bezpośredniej dyspozycji osoby gospodarującej. Pasywa informują  o źródłach pochodzenia tych środków, czyli kapitale, który te środki produkcji finansuje. Majątek gospodarstwa może być finansowany z dwóch źródeł: kapitałem własnym, który określa jaka  część majątku, którą dysponuje prowadzący gospodarstwo jest jego własnością   oraz kapitałem obcym. Kapitały obce, to aktualne zobowiązania gospodarstwa wynikające z przeszłości. Zasadą  bilansu majątkowego jest, że wartość aktywów ogółem musi zawsze równać się wartości pasywów ogółem.    

W gospodarstwie rolniczym po stronie aktywów wyróżniamy następujące grupy składników majątkowych:

- ziemia: wszystkie grupy gruntów które występują w gospodarstwie, niezależnie od formy ich zagospodarowania. Są to między innymi: grunty orne, trwałe użytki zielone, grunty pod wodami, tereny pod zabudowaniami, drogami, nieużytki. Ziemia to specyficzny środek trwały, ponieważ jest  wytworem natury i przy prawidłowym użytkowaniu nie zużywa się – wykorzystanie nie wiąże się z naliczaniem amortyzacji.

- plantacje trwałe: grunty, które wydzielono pod wieloletnie uprawy (sady, szkółki),

- budynki i budowle: są to wszystkie budynki oraz trwałe urządzenia o charakterze budowlanym (ogrodzenia, silosy, mosty) oraz utwardzone place i składowiska, urządzenia melioracyjne (dreny, rowy),

- pojazdy, maszyny, urządzenia, narzędzia: są to ruchome urządzenia techniczne użytkowane przez wiele lat, których wartość uzasadnia do zaliczenia jako środki trwałe,

- udziały, obligacje: środki zaangażowane w innych jednostkach gospodarczych, ulokowane na dłuższy przedział czasu, które zapewniają dodatkowe dochody (odsetki). Zaliczamy tu m. in.: lokaty, pożyczki długoterminowe itp.,

- stado podstawowe: zwierzęta ze stada rodzicielskiego wykorzystywane przez wiele lat (krowy, buhaje, maciory, owce itp.),

- stado obrotowe: zwierzęta młode, utrzymywane przede wszystkim na rzeź, przebywające w swojej klasie do jednego roku,

- produkcja roślinna w toku: zasiewy roślin istniejące w momencie inwentaryzacji ( nie zaliczone do plantacji wieloletnich). Wartość tej produkcji określa się na podstawie kosztów poniesionych na uprawę.

- zapasy produkcji: są to produkty przeznaczone do zużycia w gospodarstwie (siano, kiszonka) oraz do sprzedaży (ziemniaki, zboże),

- zapasy z zakupu: środki zakupione do produkcji (nawozy mineralne, środki ochrony roślin, paliwo), a także części zamienne i materiały do remontów bieżących. W grupie tej ewidencjonowany może być także tzw. inwentarz małocenny, np. narzędzia (grabie, widły),

- należności: są to nie zrealizowane płatności za dostarczone przez gospodarstwo produkty lub dokonane przedpłaty na zakup środków produkcji,

- oszczędności: krótkoterminowe wkłady bankowe służące na pokrywanie bieżących płatności a także krótkookresowe pożyczki,

- gotówka: środki pieniężne przechowywane przez rolnika (kasa).

W strukturze pasywów wyróżniamy:

- kapitał własny: suma dochodów, ulokowana w aktywach. Informuje nas jaka część środków posiadanych przez rolnika jest jego własnością,

- kredyty długoterminowe: część zadłużenia gospodarstwa (najczęściej inwestycyjnego, czyli zaciągniętego na wytworzenie środka trwałego), którego okres spłaty rozłożony  jest na kilka lat,

- kredyty i pożyczki krótkoterminowe: zadłużenie bieżące w bankach i instytucjach finansowych, którego okres spłaty nie przekracza 1 roku,

- zobowiązania: zadłużenia związane z pobranymi środkami i usługami, za które jeszcze nie zapłacono.

Bilans majątkowy  sporządzany jest na podstawie spisu z natury czyli inwentaryzacji. Polega to na spisaniu wszystkich zasobów gospodarstwa zgodnie ze stanem rzeczywistym. W tym przypadku bilans jest odzwierciedleniem  faktycznego stanu majątkowego.

Analiza bilansu polega na ocenie struktury aktywów i pasywów – jest to tzw. pionowa analiza bilansu  oraz na porównaniu aktywów z pasywami – analiza pozioma.

W analizie pionowej przydatne jest grupowanie poszczególnych składników aktywów. Wyodrębnia się najczęściej  środki trwałe i środki obrotowe. Środki trwałe przenoszą tylko część swojej wartości na wartość produkcji. Środki obrotowe zużywane są w całości, uzyskana wartość produkcji w danym cyklu powinna całkowicie równoważyć ich wartość. To oznacza, że im wyższa w gospodarstwie jest wartość środków trwałych w stosunku do środków  obrotowych, tym więcej cykli produkcyjnych trzeba wykonać aby odtworzyć majątek.

Inny podział aktywów w rolnictwie polega na wyodrębnieniu majątku nieruchomego i ruchomego. Nieruchomości to: ziemia, plantacje wieloletnie, budynki, budowle. W przypadku konieczności sprzedaży części majątku  trudniej uzyskać korzystną cenę na nieruchomości niż na środki ruchome.  

Bilanse sporządzane są okresowo, co najmniej raz w roku, można wiec dokonać porównania  jakie zmiany w  wartości i strukturze aktywów nastąpiły w danym  okresie.  Jeżeli nastąpił przyrost rzeczywistej wartości majątku  wskazywać to może na zdolności rozwojowe gospodarstwa ale może  to być także spowodowane trudnościami w zbycie wytworzonej produkcji. Konieczna  jest więc dokładna analiza struktury aktywów.

W strukturze  pasywów  podstawowe znaczenie mają relacje między zaangażowanym kapitałem własnym i kapitałem obcym. Wysoki udział kapitału własnego świadczy o dobrej sytuacji ekonomicznej  ale oznacza też, że gospodarstwo bazuje w większym stopniu na własnych możliwościach  i w pewnym stopniu ogranicza możliwości swojego rozwoju. Ocena właściwej polityki finansowania rozwoju gospodarstwa  polega na porównaniu relacji między aktywami trwałymi i kapitałem stałym (kapitał własny + kredyty długoterminowe). Korzystna sytuacja jest w przypadku kiedy  aktywa trwałe pokryte są  w całości  kapitałem  stałym. Oznacza to, że zadłużenie krótkoterminowe  pokryte jest wartością środków obrotowych. Jednak w przypadku konieczności natychmiastowej spłaty tego zadłużenia może się okazać, że nie wszystkie środki obrotowe można szybko sprzedać i uzyskać ze sprzedaży korzystna cenę. Wiec w rzeczywistości  środki obrotowe nie mogą pokryć wywiązania się z bieżących  zobowiązań.  Gorsza sytuacja jest w przypadku, gdy różnica pomiędzy kapitałem stałym a wartością środków trwałych jest ujemna – czyli  środki trwałe finansowane są za pomocą zobowiązań  krótkoterminowych. Wartość środków obrotowych nie pokrywa zadłużenia bieżącego i gospodarstwo traci bieżącą zdolność płatniczą. Muszą być podjęte w tej sytuacji działania naprawcze, gdyż utrzymywanie tego stanu przez dłuższy czas prowadzi do  niewypłacalności gospodarstwa.

Najkorzystniejsza sytuacja ekonomiczna jest w przypadku, gdy aktywa obrotowe nie tylko pokrywają w całości bieżące zobowiązania ale występuje ich pewna nadwyżka, nazywana kapitałem pracującym. Gospodarstwo posiada więc bezpieczną zdolność płatniczą.  Gdy nadwyżka ta jest zbyt duża  może to świadczyć o popełnianiu błędów w gospodarce finansowej i nie wykorzystywaniu możliwości lokowania nadwyżek pieniężnych na korzystnych warunkach.

                                                                                              Opracował :

                                                                                              Ryszard Grabczyński

            `                                                                                 K-P ODR Minikowo